Zij,
die het eerste gedeelte van de wandeling van "Velpeleven" in het Hoogveen hebben
meegemaakt, hadden het geluk de typische flora. van deze streek te leren kennen:
veenmos, veenpluis en dopheide.
Mijn aandacht werd echter vooral getroffen door de aldaar in het wild groeiende
jeneverstruik, een plant, die op (volks).geneeskundig gebied nog steeds aan zijn
trekken komt.
De jeneverbes (Juniperus communis L.) vindt men op heidegrond, in dennebossen,
op zandachtige en steenachtige gronden. Bij mijn weten groeit er momenteel geen
enkele jeneverstruik in Boutersem. In België komt hij vooral voor in de Kempische duinen en in de droge venen en moerassen van de Ardennen.
Het is een tot 8 m. hoog struikachtig naaldhout met eivormige kroon. De takken
dragen in 3-tallige kransen gerangschikte, blauwgroene, 1 tot 2 cm lange,
stijve, stekende naalden, waarvan de levensduur over het algemeen 4 jaar
bedraagt. Mannelijke en vrouwelijke bloemen staan meestal op dezelfde plant,
soms evenwel ook over verschillende planten verdeeld. Ze worden reeds in de
herfst als korte zijpunten in de oksels van de naalden gevormd.
In april of mei van het volgend jaar geven de mannelijke eivormige bloeikatjes
met schildvormige meeldraden het gele stuifmeel af.
De vrouwelijke bloemen vormen ongeveer 2 mm. lange vruchtjes
uit drietallige, afwisselend staande schubkransen.
Na de bevruchting zwelt de vrucht, die drie zaadlagen bevat, en groeit uit tot een. eerst groene, kogelvormige vlezige schijnbes, ook wel
kegelbes genoemd.
De in het derde jaar volkomen gerijpte, erwtgrote, blauw-zwart
berijpte, kenmerkend geurende kegelbes is onder de naam jeneverbes ingeburgerd.
Wanneer en hoe worden de bessen ingezameld?
Van begin oktober tot eind november stript men de bessen van de takken met door
handschoenen beschermde handen. De vruchten worden in een verwarmde ruimte
gelegd en gedroogd.
De gedroogde bessen mogen niet verschrompelen of beschimmelen en moeten een
eerder aangename geur en een aromatische zoete smaak hebben.' Dit aroma wordt
veroorzaakt door een vluchtige olie, die voor ca. 1 % aanwezig is, en die ook
verantwoordelijk is voor de geneeskrachtige eigenschappen van de jeneverbes.
De jeneverbes door de eeuwen heen.
Reeds zeer vroeg was de jeneverbes gekende in tal van sagen is er sprake van de
jeneverbes.
Sedert eeuwen speelt zij bij vele volkeren een belangrijke rol in de
geneeskunde. In de Oudheid kenden en waardeerden de artsen reeds de
urineafdrijvende eigenschappen van de plant.
Door rookceremonies met jenever-bestakken poogde men destijds de wilde dieren te
verdrijven; diezelfde manifestaties moesten tijdens pestepidemieën deze ziekte
een halt toeroepen. Evenzo gaf men jeneverbespreparaten bij besmettelijke
ziekten.
In 1918, ten tijde van de grote griepepidemie, werden jeneverbessen als
preventief middel gegeven.
Ik herinner me verder nog heel goed dat mijn grootmoeder jeneverbessen in het
oorkussen stopte als zij hoofdpijn en migraine had. De bedoeling en vooral de
verwachting was dat de ziekte, in casu de hoofdpijn, tijdens het slapen
overgedragen werd op een levenloos voorwerp, in dit geval de jeneverbessen.
Een ander vaak toegepast en gebruikt middel was de jeneverbrandewijn, die heden
ten dage nog in Duitsland onder de naam Steinhager, in Engeland als Gin en in
Frankrijk als Genièvre in de handel is.
Voor onze keukenprinsessen weze nog aangestipt dat de jeneverbes in het
bijzonder gebruikt wordt bij de bereiding van bepaalde vleesgerechten (marinade,
wild, vleesroullade), en als kruiderij bij zuurkool.
Hoe werkt de jeneverbes?
Haar werking is in de eerste plaats diuretisch, ttz. urineafdrijvend. Er moet
evenwel dadelijk aangestipt worden dat men bij het gebruik ervan voorzichtig
moet zijnen men er zeker niet te veel mag van nemen. Inderdaad, grote
hoeveelheden oefenen een sterk prikkelende werking uit op de nieren, met het
gevolg dat men bij het urineren pijn voelt in de nierstreek. Neemt men werkelijk
"echt91 te veel, m.a.w. is men vergiftigd, dan komen bloed en albumine in de
urine voor. Vooral nierlijders moeten dubbel opletten: reeds bij de
gebruikelijke doses kunnen zij een prikkelend gevoel in de nierstreek waarnemen.
De jeneverbes stimuleert verder de dwarsspieren van de darmen en oefent ook een
stimulerende werking uit op de baarmoeder, met het gevolg dat men gedurende de
zwangerschap liefst geen jeneverbessen neemt.
Naast een zwak ontsmettende werking bevordert de jeneverbes de totale
stofwisseling.
Tenslotte kan nog aangehaald worden dat het gebruik van jeneverbessensap het
lichaamsgewicht doet toenemen.
Toepassing,.
De jeneverbes wordt zowel in- als uitwendig gebruikt.
N.B.: Alvorens men jeneverbessen neemt, moet men absoluut rekening houden met de
mogelijke gevaren, die hoger werden aangehaald.
Reeds in 1747 werd in een geneeskundig boek het volgende geschreven: "Het wordt
onder de Hooft- en zenuwmiddelen getelt. Deszelve Bezien zetten de Pis en de
Maandstonden sterck, doden de wormen en drijven ze naar buiten".
Thans worden de jeneverbessen, alleen of samen met andere kruiden, inwendig
gebruikt als urineafdrijvend en nier- en blaasontsmettend middel bij blaaskatar en
bacteriële ontstekingen van het nierbekken.
De in de handel zijnde Haarlemmerolie, die gebruikt wordt bij niercrisissen,
bevat een uittreksel van jeneverbessen.
Zij' worden aangewend bij spijsverteringsstoornissen en bij gasvorming. Het
jeneverbessensap vindt verder een toepassing als bloedzuiverend middel bij
huidziekten, jicht en reuma, als versterkend middel voor kinderen en
herstellenden, er. tenslotte ook als heelmiddel bij longziekten.
Uitwendig wordt jeneverbestinctuur (d.i. een alcoholisch aftreksel) soms
gebruikt als massagemiddel bij jicht en reuma.
Andere jeneverbespreparaten worden aangewend bij eksterogen. De jeneverbessen
worden insgelijks uitwendig op zweren of slecht-genezende wonden aangebracht
onder de vorm van omslagen.
Hoe en hoeveel?
Jeneverbessen worden in hoeveelheden van 4 tot 15 stuks dagelijks ongeveer 1 uur
vóór de maaltijd gekauwd (of als thee gezet). Men gaat hierbij tewerk naar
volgend schema: de lste dag neemt men 4 bessen, de volgende dagen steeds 1 meer
(op de 2de dag 5, op de 3de 6, enz...), tot men per dag 15 stuks heeft
ingenomen; dan, en dat zou volgens het schema de 13de dag moeten zijn, neemt men
steeds 1 bes minder (op de 13de dag 14, op de 14de 13, op de 15de 12, enz...).
Dit wordt zolang voortgezet tot het getal van 4 opnieuw is bereikt.
Een andere manier is de volgende: vóór de maaltijden 15 tot 20 gestampte bessen
per dag in verschillende keren te nemen, hetzij met water of door kauwen in te
slikken.
Theeaftreksel: over 1 eetlepel van fijngemaakte bessen giet men 2 koppen kokend
water; men laat dit 20 minuten trekken en zeeft dan. Deze hoeveelheid wordt in
de loop van de dag gedronken.
Men kan ook een infuus maken: 15 tot 20 g. gestampte bessen per liter water;
hiervan neemt men 3 tot 4 tassen per dag. Ook onder de vorm van wijn worden
jeneverbessen genomen: 30 tot 60 g. gestampte bessen laat men gedurende enkele
dagen in een liter witte wijn trekken: 1 Bordeauxglas wijn vóór elke maaltijd.
Jeneverbessap: hiervan neemt men 1 tot 3 theelepels per dag. Tot slot moeten we
ook het week extract of ingekookt vruchtensap vermelden: hiervan neemt men 1 tot
5 gr per dag.
De jeneverstruik of -boom wordt ook wel eens anders genoemd; Nijvelboom,
dambezie, krammetbezie, kwakel, lammerenhout, Wacholderstruik, bekelaar,
wachelteer, enz... In het Frans heet hij: genévrier commun, genièvre, pétrot,
potron, genibre, piket.
In het Duits: Wacholder, Kranwit, Knick, Dexenstaude, Einbeere, Tannbeeren.
In het Engels: Junipor.
Tenslotte nog een woord over de herkomst van Juniperus of jeneverbes. Men denkt
aan het Latijnse "junior", ttz. de jonge(re) en "pario", ttz. 'ik verschijn';
inderdaad, de jonge groene vruchten verschijnen al als de oude zwart gewordene
nog aan de plant hangen.
Er is nog een andere versie: deze slaat dan evenwel vooral op een andere
juniperussoort, nl. de "zevenboom" of "Juniperus Sabina", waarover we het later
nog eens zullen hebben. "Juni"t zou hierbij de afkorting zijn van "juvenes",
dwz. jonge mannen en vrouwen, dus ongehuwden, en "perus", afkomstig van "pario°,
dwz. baren. Deze verklaring staat dus in verband met het misbruik dat van de "Juniperus
Sabina" of '°levenboom" gemaakt wordt (abortivum). Sabina staat in verband met
de stam der Sabijnen.
WERKGROEP VOLKSKUNDL - FOLKLORE
R. GEYSENS
