Het begin
Renaissance = Wedergeboorte. Mijnheer De la Palisse zou
gezegd hebben dat aan een wedergeboorte onvermijdelijk een geboorte voorafging! Wij weten dat een lapalissade altijd onomstotelijk waar is. Toch is het onbegonnen werk om naar dat
eerste begin te zoeken. Het is immers best mogelijk dat de
kunst samen met de "Homo Sapiens" geboren werd, en dat deze,
hoe primitief ook, reeds met de vinger in het zand tekende.
Wat wij dan bedoelen is het tijdstip waarop de kunst reeds in volle ontwikkeling aan ons onthuld werd. Enige honderden of
zelfs duizenden jaren.--min of meer- zijn daarbij zonder belang.
Zowat 50.000 jaar geleden werd de Neanderthalmens vervangen (uitgemoord?) door de Cro-Magnon-mens, een zwervende
jager. Hij bezat wel enige kunde, nodig om uit ruwe steen snijdende wapens, messen, boren, bijlen of peerpunten te slaan.
Maar het duurde vele duizenden jaren eer hij deze en andere
voorwerpen foutloos en gepolijst kon afwerken.
Het is slechts ca. 15.000 jaar voor Christus dat de eerste tekeningen verschenen op de rotswanden, en meestal dan nog
in de donkere gangen van diepe grotten (waaraan het te wijten
is dat ze onbeschadigd zijn gebleven). Aurignac, Solutré en
Altamira zijn, naast vele andere, de voornaamste vindplaatsen.
Er werden vooral dieren afgebeeld, herten, bizons, paarden,
runderen enz; daarnaast ook mannen die het wild najoegen en
en vrouwen die vruchten verzamelden.
Dat alles werd meestal
klein en kriskras door elkaar in de rots gegrift, maar geleidelijk
kwamen er grote en merkwaardig natuurgetrouwe schilderwerken tot stand; de groeven, en soms heel de oppervlakte,
werden gevuld met een mengsel van vet, roetzwart of rode oker.
Ook vele beeldjes werden gevonden, gesneden in been of ivoor,
of in kleiaarde geboetseerd, terwijl het maken en bakken van
kunstig versierde potten grote uitbreiding nam.
Toen begon men ook dieren te temmen en planten te verbouwen, de bevolking groeide en vaste nederzettingen kwamen
tot stand.
Rond.3000 v C. begon de werkelijke beschaving met reeds
een brede waaier van kunstvormen: muziek, dans, zang, schrift
en dichtkunst naast architectuur en beeldhouwkunst, mogelijk
geworden en vergemakkelijkt door het ontdekken en bewerken
van brons en ijzer.
Elk volk en ras had zijn eigen cultuur.
De voornaamste vormen waren te vinden in Azië: Mesopotamië,
China, India en Indonesië.; in Afrika, Egypte en Benin; in
Amerika: Maya's, Inca's en Azteken.
Hoe boeiend de piramiden, obelisken en sfinxen van
Egypte, de hangende tuinen van Babylon en de verfijnde schilderwerken van Kreta ook mogen zijn, wij moeten ons beperken
tot Europa, en van dat begin, in een notendop geschetst, overstappen naar Griekenland, de bakermat van onze beschaving.
In een land, waar elke burger vrij zijn goden kon kiezen, was geen enkele godsdienst machtig genoeg om grote
tempels te bouwen; ze waren dan ook meestal klein, maar sierlijk,
met. uitzondering van enige grote, zoals het machtige Parthenon,
De
openluchttheaters, waar poëzie, spraak en .acteerkunst beoefend werden, waren
groots.
En talrijk waren ook de
sportstadiums, waaronder het bekende Olympia (Olympische Spelen), waar naakte, gebronsde atleten streden voor de eer en
de overwinnaars gekroond en gevierd werden als nationale helden.
Een mild
klimaat liet, een lichte, doorschijnende kleding
toe en de mensen kenden geen preutsheid, zodat hun meesterbeeldhouwers Phidias en Praxiteles
toen reeds. de normen en ideale maten van het menselijk schoon konden vastleggen.
De beelden van Minerva, de speerdrager, de discuswerper en
talloze andere zijn er de bewijzen van.
En wie kent niet de Venus van Milo, die thans in verkleinde vorm in al onze kunstwinkels, ja zelfs tot in de foorkramen, verkocht wordt.
Toen de Romeinen het land overweldigden, namen zij de
cultuur der overwonnenen over. Ze brachten meer leven in de
beelden, zoals we kunnen zien aan de talrijke portretten die
ze van hun keizers nalieten. Ze voerden de letterkunde naar
een hoogtepunt, maar schonken vooral hun aandacht aan grote
bouwwerken zoals arena's, aquaducten, triomfbogen en verbindingswegen. Dat alles kwam echter tot verval toen het machtige
rijk ineenstortte.
Onder de invloed van het Christendom kwam een nieuwe
bouwstijl tot stand.
Eerst met de sobere Romaanse basilieken
en later vervangen door de prachtige Gothische kathedralen,
bedolven onder een overvloed van beeldhouwwerk, meestal stijf,
misvormd en levenloos.
Bijgeloof en angst voor de hel deden
een vloed van wangedrochten en duivels ontstaan. Die vervaltijd
duurde bijna 1000 jaar - de duistere middeleeuwen
- gedurende
dewelke de Moren hun stempel drukten op Spanje in een stijl
die tot op heden in de Islamlanden bijna ongewijzigd voortleeft
In de l5de.eeuw eindelijk brak een nieuwe stroming door.
De Italiaan van nu was de oude Romein niet meer; deze laatste
was weliswaar oorlogszuchtig, maar sober, werkzaam en tucht
vol; vele van zijn wetten leven nog steeds, voort in onze rechtspraak.
Maar de heropleving of Renaissance bracht een heel
ander beeld. Het was de tijd der grote wereldreizen en ontdekkingen: Galilei bracht met zijn zelfgemaakte sterrenkijker de
bevestiging van Copernicus' theorieën over het zonnestelsel,
waardoor men een andere kijk op de wereld kreeg.
Godsdienst
werd alleen nog gevoed door liturgische pracht, praalprocessies en bijgeloof. Men zocht het schone in kleding en
wapenuitrustingen, sieraden, dans, zang, poëzie en fijne manieren.
Een zucht naar vermaak die elke zedelijkheid deed vergeten.
Men leefde er op los, doodslag zelfs bij daglicht en in volle
straat, vergiftiging en hinderlagen waren schering en inslag
bij al de lagen der bevolking. Maar de hooggeplaatsten, zowel
geestelijken als leken, gaven het voorbeeld. Hun schandalig
gedrag, dat mede aan de basis lag van de scheuring in de Kerk
en het ontstaan van het Protestantisme, is genoeg gekend om
er niet verder op in te gaan.
Terwijl de monnik Savonarolá,
boete predikte en met de gruwelijkste hellestraffen dreigde,
maar zelf op de brandstapel eindigde, schreef Machiavelli zijn
boek "De Prins", waarin hij de stelling verdedigde dat aan
groten alles toegelaten was om hun macht te verstevigen of te
bewaren; hij beschreef haarfijn hoe ze met moord en verraad,
hun vijanden konden vernietigen.
Renaissance
In dat klimaat ontstond de Renaissance, die eigenlijk
een herontdekking was van de oude Griekse natuurverering en
zuiderse levenslust. Botticelli en Rafaël waren er de voorlopers van, gevolgd door
Giorgione, Correggio, Girlandajo, Bellini en een
zwerm anderen, waaronder Leonardo da Vinci; zoals de meesten
onder hen beoefende hij verscheidene kunsten, zo veel zelfs
dat hij ze niet kon beëindigen en hij maar weinig heeft nagelaten.
Zijn beste werk is"het laatste avondmaal", maar het bekendste is de "Mona Lisa" of "Gioconda". Deze beslist niet
mooie vrouw, zonder wenkbrauwen, heeft een geheimzinnige glimlach, die velen blijft bekoren.
Het was bij deze meesters dat onze Vlaamse kunstenaars
school liepen.
Bruegel, een der eersten, hield van hun stijl niets over,
maar bracht een grondige verandering in de plaatselijke kunst.
Rubens, die langer in Italië verbleef, onderging
een diepere invloed, maar eens terug keerde hij zich naar de
Barok.
Michelangelo
In 1474 werd Michelangelo geboren. Zijn lelijk boksersgezicht met gebroken neus had hij te danken aan een vuistslag
die hij gedurende een vechtpartij opliep.
Als, kunstenaar maakte hij reeds zeer
jong grote opgang, niet alleen als schilder,
maar ook als beeldhouwer, architect en dichter.
Hij wilde alleen de naakte
mens voorstellen; zijn eerste werk in laagreliëf uitgevoerd, "De oorlog van Pisa", is een dooreenwemeling
van krijgslieden in alle mogelijke houdingen.
Dan kwamen de
volle beelden; "Bacchus", de strompelende god der dronkaards,
en de prachtige "David". Daar hij vele godsdienstige onderwerpen behandelde, o.a. talrijke madonna's, met kind -
waarvan
een .in Brugge bewaard wordt - was hij verplicht deze aan te
kleden, maar onder de sierlijke plooien der wijde gewaden
vindt men steeds de ronding der spieren terug.
Zijn loopbaan is moeilijk te volgen daar hij door politieke twisten verplicht
was van stad tot stad te reizen en meer nog, door de veelvuldige verandering der Pauzen, die zijn
bijzonderste opdrachtgevers waren en die het werk van hun voorgangers niet lieten voortgaan of steeds met nieuwe
projecten
kwamen aandraven.
Wij kunnen slechts een greep doen uit zijn ontzaglijk
werk en voorbijgaan aan de talrijke beelden die hij uit marmer kapte,.in brons liet gieten of op panelen schilderde.
Onder zijn belangrijkste verwezenlijkingen rekenen we de portretten en graftomben van Julien en Laurent de Medicis, uit een
Florentijnse bankiersfamilie, die fabelachtige sommen uitgaven om kunstenaars aan te lokken en hun paleizen in de stad
te verfraaien.
Maar het was Paus Julius II die hem de opdracht
gaf om voor hem, het hoofd der Kerk, een praalgraf te bouwen,
maar gebrek aan geld en andere moeilijkheden deden hem van zijn
grootheidswaan afzien. Volgens de plannen van Michelangelo
moest het een berg van beelden worden; tussen de enige die
afgewerkt werden, treffen vooral twee geboeide slaven, evenals
het beeld van Mozes, een der machtigste die ooit gemaakt werden.
Het is een barbaarse chef, die zelfs in zittende houding
een atletische kracht uitstraalt, de sterke benen in vodden
gewikkeld, de linkerhand rustend op de tafelen der weten de
rechter gereed om het zwaard te grijpen, terwijl zijn vurige
blik de verten doorboort.
ntussen had Julius II hem gevraagd om de Sixtijnse kapel te schilderen; het voorstel werd gretig aangenomen, want
daar kreeg de meester de kans om heel zijn kunde ten toon te
spreiden; in de tijd die hij nodig had om een paar beelden te
snijden, zou hij er hier inderdaad honderden kunnen maken, in
een vorm en houding die alleen door schilderwerk kon weergegeven worden.
Hij werkte vier jaar om de ontzaglijke fresco's te voltooien; bijna vier jaar lag hij op de rug boven op een hoge
stelling om de gekleurde metselspecie op zoldering. en wanden
aan te brengen, terwijl zijn helpers voortdurend de ladders
op en af klommen om verse kalk aan te brengen (fresco is geen
olieverf, maar gekleurde kalk die zowel met truweel als met
penseel bewerkt wordt).
Toen het werk voltooid was, bezat de
wereld een kunstschat die, nooit geëvenaard zou worden. Er zijn
boekdelen nodig om alles te ontleden en te beschrijven; de twee bijzonderste' taferelen evenwel zijn de schepping van de man
en die van de vrouw.
Later liet Paus Paulus III ook de naakt gebleven zijgevel schilderen;
het onderwerp was het laatste oordeel.
Weer vroeg het vijf jaar werk. Alhoewel christelijk van opvatting zit het vol passie en wreedheden.
Michelangelo dacht
niet aan de.zachte, vreedzame Jezus, maar tekende hier een
onverbiddelijke rechter, een vertoornde Jehovah, die met dreigende hand de bokken van de lammeren scheidt.
De heidense drift van de meester kende geen grenzen. Het is
een verschrikkelijk "Dies Irae", waar honderden naakte verdoemden in de afgrond geslingerd worden, terwijl anderzijds
scharen engelen de gelukzaligen ten hemel geleiden.
Het. werd een schandaal, van alle zijden kwam er protest en
latere pauzen zagen zich verplicht om aan de meeste figuren
een broekje te laten aanpassen.
Men vertelt ook dat Michelangelo zijn vrienden in de
hemel en.zijn vijanden in de hel plaatste en dat een der hoogwaardigheidsbekleders er zijn beklag over maakte, waarop dé H. Vader zou geantwoord hebben "had hij u in het vagevuur gezet,, dan had ik u met mijn gebeden kunnen helpen, maar nu ge
in de hel.zit is het te laat".
Men zei dat de kunstenaar, door zijn beroemdheid, zich
alles kon veroorloven, maar gedurende het Pontificaat van
Leo XI werd hij verbannen. In die periode maakte hij plannen
van kerken voor verschillende Italiaanse steden, maar het
werk dat het meest naar buiten zou spreken, moest nog komen.
Teruggeroepen kreeg hij de opdracht de koepel van de St. Pieterskerk te Rome te bouwen. Verscheidene beroemde
architecten hadden reeds aan de basiliek gewerkt, maar Michelangelo aarzelde niet om hun plannen te wijzigen en verwezenlijkte daarmee het machtige gewrocht, dat door eenieder
als het toppunt van christene kunst erkend wordt.
J.. R..
