|
In Kerkom
bestond ooit, zij het zeer kortstondig, een klooster van CISTERCIËNSERINNEN
of Zustersreligieuzen van de Orde van Cîteaux. ( of Cisteaux.
ORDE
VAN CISTEAUX.
CISTERCIËNSERS &
CISTERCIËNSERINNEN
Cîteaux (Cisteaux), afgeleid van Cistercium, is de naam van de voormalige hoofdabdij der Cisterciënzers,
gelegen in een onherbergzame streek in de omgeving van Dijon
(Frankrijk), meer bepaald
in de gemeente St-Nicolas-lès-Cîteaux van het kanton Nuits,
arr.Beaune van het Dep. Cöte d'or.
De
Cisterciënzers werden vroeger ook
Schier-monniken of Grijze monniken geheten om hun oorspronkelijk.
witgrauwachtige
kledij van ongeverfde wol.
De
Orde werd initieel gesticht door St Robertus,
Benedictijnenabt van
Molesme: het klooster van Cîteaux
werd
opgericht in 1098.
Het is
evenwel de H.Bernardus van Clairvaux die in 1112, onder het
bestuur van de derde abt, St Stephanus Hardy, die in 1125 de
vrouwelijke tak (Cisterciënserinnen) zou stichten, die de echte
zweepslag zou geven aan de Orde.
Hij
werd de ziel en de pionier van het nieuwe ordegenootschap, dat
zich geweldig zou uitbreiden over gans Europa, tot in Sicilië,
Scandinavië en tot aan Libanon toe.
Wegens
die immense invloed wordt Bernardus wel eens de tweede stichter
van de Cisterciënzers - en deze zelf Bernardijnen -genoemd.
In de bloeitijd, dit is tot ongeveer 1342, overtroffen de
Cîteaux stichtingen die van elk ander monastiek genootschap: meer
dan 720 mannelijke en bij de 900 kloosters voor de vrouwelijke
tak.
Na
twee eeuwen van bloei trad sedert ca 1350 een langzaam verval in,
waaraan zowel uiterlijke als innerlijke factoren hebben
meegewerkt.
De statuten
De
statuten van Cîteaux, gebundeld in de "Charta der
christelijke liefde" zijn gebaseerd op:
- De strikte onderhouding van het apostolisch leven,
- Uiterste armoede met verachting van alle rentegevende
schenkingen en eigendom;
- Gestrenge eenvoud, tot in de kerkgebouwen en het
kerkmeubilair toe;
- Absolute eenzaamheid, zodat zelfs het geven van onderwijs
aan en het uitoefenen van de zielszorg bij niet-kloosterlingen
werd verboden;
- De studie beperkt tot wat direct het geestelijk leven dient;
Het wederinvoeren van de handenarbeid om te kunnen bestaan van
eigen werk.
Deze
statuten waren opgesteld door een Engelsman, Stephanus Harding.
De Cisterciënzers bevorderden, vooral in onze
gewesten, de landbouw en de veeteelt, deden aan heideontginning,
maakten tal van horigen en lijfeigenen tot vrije pachters, legden
zich toe op een uitgebreide charitatieve en sociale wer kzaamheid,
en hebben aldus veel bijgedragen tot de economische ontwikkeling
in het westen, alsmede tot de ontvoogding en de verheffing van de landelijke
bevolking.
Ieder
klooster zou zijn zelfstandigheid bewaren op zulke manier dat een
zekere band van afhankelijkheid zou blijven bestaan, enerzijds
tegenover de stamabdij van waaruit het gesticht was geweest, en
anderzijds, tegenover de superiorgeneraal van de Orde, de abt van Cîteaux.
Het
klooster in Kerkom
Komen
we nu terug tot de vestiging van de Cisterciënserinnen te Kerkom.
Lang zouden ze er niet blijven!
In
vroege tijden maakte Kerkom deel uit van een uitgestrekt gebied,
dat de Abdij van Inde bij gift verkreeg, waarschijnlijk, van
keizer en koning Louis le Débonnaire.Ook de omgeving van Tienen
hoorde hierbij.
Het is
die Abdij van Inde, die in het begin van de 13de eeuw een
vestigingsplaats toewees aan een klein genootschap van maagden van
de Orde van Cîteaux, of Cisterciënzer.
Het
is, echter, onbekend van waar deze zusters kwamen: ze kwamen zeker
niet van Kerkom zelf. Ook het juiste jaar van hun komst staat niet
vast, ofwel rond 1200 ofwel rond 1207.
Ze
vestigden zich in een bijgebouw van de hoeve van Velphoven, die
later eigendom zou worden van het Bureau van Weldadigheid van
Leuven.
Foto,
genomen in noordelijke richting vanaf de hoeve van Velphoven.
De
aarde weg leidt naar het kapelleken van O.L.V. van de Boskant,
opgericht in de 2de helft van de 19de eeuw, rond 1870, ter
herdenking van een tragisch ongeval, waarbij Eduard Reinquin, zoon
van Karel en van A.C.Deputter, overreden werd door een wiel van
een kar, en hierbij het leven verloor. Deze kapel was gedurende
lange tijd een bedevaartsoord.
Ongeveer
een 50-tal meters naar links zou in het begin van de 13de eeuw het
klooster van de Cisterciënzer gestaan hebben. De boerderij,
rechts op de foto, hoorde toe aan Constant Reinquin -
Roelants.
Hoogst
waarschijnlijk stonden de gebouwen van het klooster in de
noordoost hoek van het grote perceel van 16 ha, gekadastreerd
Sectie A, nr. 275, en genaamd:”Het Groote Elzenbosch”.
Zuidwaarts
van deze hoek, langs de voetweg die via de hoeve van Velphoven
naar Lubbeek loopt, en zeer dicht bij het hoogste punt van Kerkom,
bevindt zich een kapelletje. Volgens getuigenissen van inwoners
van Kerkom, heeft men een 50-tal meters achter dit gebouwtje en
naar het westen toe, tussen 1860 en 1870 bij het rooien van het,
toen nog bebost~terrein, tamelijk imposante fundamenten in
baksteen ontdekt, evenals een groot onderaards gewelf, afgesloten
door een enorme arduinsteen.
Men
kan het betreuren dat niemand er op dat ogenblik aan gedacht heeft
een plan op te stellen van deze grondvesten, die intussen
verdwenen zijn en waarvan denkt dat ze afkomstig waren van het
klooster.
Dank
zij deze tekening had men zich een beter idee kunnen vormen van de
gebouwen.
Meer
nog, enkele jaren vroeger had men op dezelfde plaats een
kruisbeeld opgegraven.
Volgens
historicus, Gramaye, kon men in 1606 nog duidelijk de resten van
het oude klooster zien: ze staken op dit ogenblik nog boven de
grond uit.
Weinig
later werden de ruines volledig gesloopt en het terrein werd,
samen met de fundamenten bebost.
Dit
uitgestrekt domein hoorde toen zeer waarschijnlijk toe aan ridder,
Gosui, Heer van Opvelp (Velp), of aan zijn ouders. Dit wordt
gestaafd door het feit dat diezelfde Gosui er rond 1220, na het
vertrek van de zusters, de eigendom van opeiste.
Deze
ridder en zijn vrouw, Margaretha, waren diep godsdienstig zodat
het niet verwonderlijk zou zijn, dat zij aan de religieuzen van
Kerkom het vruchtgebruik van het domein, bestaande uit 60 hectaren
gronden, weiden, bossen en heidegronden, zouden toegekend hebben.
Waarschijnlijk
zullen zij ook in niet geringe mate financieel bijgedragen hebben
in de bouw van het klooster.
De
prelaat, Florent, van de Abdij van Cornelimunster, tiendeheffer
van Kerkom, verzaakte op zijn beurt in 1212, ten voordele van de
zusters, aan het tiend (=belasting),
dat hij inde van het domein.
Maar,
daar het domein tezelfdertijd ingeschreven was in het cijnsboek
van de abdij, moesten de zusters aan de prelaat een jaarlijkse
cijns Van één Leuvense penning (denier= één twaalfde van 1
sou) per bunder (bonnier) betalen.
Het charter
van het klooster in Kerkom
Enkele
jaren nadat de Cisterciënserinnen zich in Kerkom gevestigd hadden
kwam het bewijs dat ze er inderdaad waren, namelijk, toen
Hugues de Pierrefont, de bisschop van Luik, hun blijk van
pastorale zorg meende te moeten geven.
Een
charter van 1214, het oudste der documenten die de
oorkondeverzameling van de abdij van Kerkom
-
later van 'La Ramée -
uitmaken
bij de Algemene Archieven van het land, verzekert de bescherming
van de Orde van Cîteaux in Kerkom en roept de zegening in van de
hemel voor de weldoeners van de jonge gemeenschap en verbiedt, op
straf van excommunicatie, onrechtvaardigheden te begaan aan hun
adres.
Dit
is de korte inhoud van deze akte, die we, gezien zijn belang voor
de stichting van de Cisterciënserinnen in Kerkom (Kerkehem)
integraal en in haar,
oorspronkelijke
versie ( Latijn) weergeven.
" Hugo,
Dei gratias Leodiensis episcopus, presentem paginam inspecturis
eternam in Domino salutem. Noverprint
tam presentes quam futuri quod sorores de Kerkehem, Cisterciensis
ordinus, cum omnibus que juste possident, sub protectione beate
Marie sanctique Lamberti et nostra suscipimus, cunctis qui eisdem
sanctimonialibus intuitu divine retributiovis subvenerint
orationes nostre dyocesis communicantes, sub pena etiam
excommunicationis prohibemus ne quis eis injuste vexare presumat.
Et ut predicta in pace et quiete conserventur, presentem paginam
sigilli nostri munimine roboramus.
Datum anno Verbi incarnationis M.CC.
XlII I"
Waarschijnlijk
werd deze akte toegekend aan de zusters toen de bisschop, na zijn
overwinning tijdens de veldslag van Steppe op Hendrik I, de hertog
van Brabant, meer en meer terrein won in het centrum van Brabant,
hierbij overal dood en vernieling zaaiend.
Ide de
Nivelles
De
zusters van
het klooster van Kerkom waren in het begin blijkbaar allen
van Vlaamse
origine. Zo kwam het dat ze hun instructies van hun aalmoezenier alleen
in het Vlaams kregen.
In
1215 , evenwel, vroeg een Waals meisje van amper 16 jaar om
toegelaten te worden tot het genootschap van Kerkom als
postulante.
Zij
zou later de Gelukzalige Ide de Nivelles (Ida van Nijvel) worden.
Zij bleef er echter niet lang, want reeds na enkele maanden
verliet Ida, samen met de andere zusters, Kerkom om zich te
vestigen in het kanton van Jodoigne ( Geldenaken ), meer bepaald
in het zuidoostelijk uiterste van de gemeente Jauchelette, op de
oevers van de Grote Gete, die Jauchelette scheidt van Bomal.
Het
klooster, waarin ze terecht kwamen, kreeg de naam van "La Ramée",
omwille van de bossen die het omringden. Wat
eens de beroemde abdij van 'La Ramée' zou worden,dankt haar
ontstaan
aan het
nederig klooster van Kerkom.
Er is
heel wat te doen omtrent het feit dat de Gelukzalige Ida, en met
haar, de andere Cisterciënserinnen, Kerkom verlieten.
Waarom
gingen zij zich vestigen aan de oevers van de Grote Gete?
Volgens
de beroemde dokter, Jean Vermeulen, meer bekend onder de naam van
Molanus, schrijver in de 16de eeuw zou o.m. Ida de Nivelles aan de
basis liggen van de verhuis; zij zou haar medezusters er toe
aangezet hebben hun woonplaats over te plaatsen naar Wallonië,
daar zij zich onmogelijk het Vlaams kon eigen maken.
Praktisch
alle andere zusters zouden zich inderdaad uitgedrukt hebben in een
Oud-Duits dialect, dat Ida slechts bij mondjesmaat kon aanleren. Voor
haar zou dit euvel wegvallen als het genootschap de oevers van de
Velpe ruilde voor die van de Grote Gete.
Niets,
echter, laat toe dergelijke hypothese bij te treden.
Indien
de diep godsvruchtige Ida haar geloofsgenoten niet zou hebben
kunnen verstaan, zou het waarschijnlijk voor haar een reden
geweest zijn om zich terug te trekken in een ander klooster, maar
zeker niet om ook de andere zusters hierbij te betrekken.
Overigens
kan men moeilijk aannemen dat een pas toegetreden en piepjonge
postulante in zo'n korte tijdspanne zo'n grote invloed en macht op
haar medezusters zou gehad hebben, dat ze de ganse gemeenschap er
zou kunnen toe aanzetten tot de verhuis, alleen maar om haar ter
wille te zijn.
Meer
nog, dat zou bij de Gelukzalige Ida een egoïsme verondersteld
hebben, dat zeker niet zou stroken met wat geweten is over haar
deugden.
Tenslotte,
en dit weerlegt volledig de verklaring van Molanus, is er het
getuigenis van de levensbeschrijver van de Gelukzalige Ida. Deze
getuigde inderdaad dat zij niet de minste moeite had bij het
aanleren van het Vlaams. Men
zou hier nog kunnen aan toevoegen dat, op het tijdstip dat Ida
intrad in het klooster te Kerkom, het klooster van "La Ramée"
reeds in opbouw moet geweest zijn, daar de zusters er reeds
gevestigd waren in mei 1216.
In
onderstaand toponymisch plan van de hand van Ed.Martens duidt de
pijl de vestigingsplaats van het klooster der Cisterciënserinnen
aan.
Waarom
verlieten de zusters de vestiging in Kerkom?
We
vroegen ons af waarom de zusters Kerkom verlieten.
Als
eerste reden haalde de beroemde dokter, Molanus, het feit aan dat
de 16 jarige zuster, later de Gelukzalige IDA, die een Walin was,
last had met het Vlaams. (Ipsa autem paulatim didicit linguam
teutonicam, ut tam sororibus suis quam ejusdem linguae gentibus
congrue loqueretur).
Diezelfde
Molanus haalde nog een tweede reden voor de verhuis aan, namelijk
dat het klooster gebrek had aan water: ( et locus aquarum inopia
laboraret).
Het
komt ons voor dat hij een foutieve interpretatie had gegeven aan
het woord 'aridus', dat de geschiedschrijver van de H.lda had
gebruikt voor het aanduiden van de vestigingsplaats van het
klooster:(e loco illo, quoniam quidem aridus erat).
 'Aridus'
betekent niet alleen droog, maar ook steriel.
En,
inderdaad, op de desbetreffende plaats is de grond
werkelijk minder
geschikt voor landbouwteelt.
Maar die onvruchtbaarheid is niet te wijten aan een gebrek aan
water,want niet alleen daar, maar ook op het ganse grondgebied van
Kerkom moet men slechts tot op geringe diepte graven om op water
te stoten.
Bovendien bevindt er zich een bron op zowat 100 meter afstand,
oostwaarts van de plaats waar het klooster stond, praktisch op
dezelfde hoogte. Indien de grond er van zeer slechte kwaliteit is,
is dit het gevolg van zijn geologische samenstelling: hij heeft
namelijk een groot tekort aan voedende bestanddelen.
Deze vaststelling werd bijgetreden door baron O.Van Ertborn en
Paul Gogels, die het geologisch plan van Lubbeek en Omstreken
hadden opgesteld, dat in 1880 werd gepubliceerd door het Militair
Cartographysisch Instituut.
Op dit plan kan men duidelijk zien dat, net op die plaats, de
tertiaire gronden, waaraan prof.Dumon van Luik de naam 'Bolderiaan'
heeft gegeven, aan de oppervlakte komen.
Deze tertiaire gronden bestaan hoofdzakelijk uit zand en keien,
terwijl elders de quaternaire grondlagen, die de plantrijke en
vruchtbare gronden
van Haspengouw uitmaken, aan de oppervlakte liggen.
De zienswijze van deze
geologen klopt dus grotendeels met die van de geschiedschrijver
van de H.lda van 6 eeuwen geleden.
In feite was de inplantingplaats dus wel ongunstig.
Het kon ook zijn dat het klooster te klein geworden was om de
toevloed van het grote aantal postulanten op te vangen, die zich
tijdens die periode van godsdienstige ijver aan God wilden wijden.
La Ramée
Het dorp Jauchelette, waartoe het gehucht 'La Ramée' behoorde,
hing vroeger af van
twee Heren, die er hun rechtsmacht uitoefenden: de Heer van Jauche
of Grand-Jauche en de Abdis van Sinte Gertrude van Nijvel.
 In
die tijden was de Heer van Jauche een dapper ridder, met name
Gerard.
Hij had deelgenomen
aan de vierde kruistocht en zijn dochter, Helwide,
was abdis te Nijvel.
Hun vrijgevigheid deed het kleine genootschap van Kerkom besluiten
zich op hun eigendom in La Ramée te gaan vestigen.
Volgens een overlevering van de kloosterlingen van La Ramée,
verhaald in een document van 1787, hadden zij de grond, waarop hun
klooster stond, deels gekregen van de Abdis Helwide door een
concessie van 1215, en deels van Gerard.
De akte van 1215 is blijkbaar verloren, maar het handvest van
Gerard, dd mei 1216, maakt deel uit van de archieven van 'La
Ramée', die bewaard
(zijn in het Rijksarchief.
Hierin leest men
dat de Heer van Jauche aan het nieuwe klooster als bijkomende
gift een bos schonk, genaamd St Bernard, en ook de tiende afstond
. van Piétrain en van Marilles en van hun afhankelijkheden, alsook
het patronaat der kerken van die dorpen. Die giften zijn bevestigd door een
handvest van de bisschop van Luik, Hugues de Pierpont, in 1218
gestuurd
aan de Abdis van het klooster 'La Ramée.
Daar waar de
vestiging van de Cisterciënserinnen te Kerkom zeer onduidelijk is
qua tijdstip, is dit niet het geval wat betreft hun vertrek naar
La Ramée.
Volgens de geschiedschrijver van de H.Ida, die bijna haar
tijdgenoot was, zou zij in het klooster van Kerkom getreden zijn
op 16 jarige leeftijd, namelijk rond maart 1215, vermits zij
stierf op 11 december 1231 op de leeftijd
van 32 jaar en 9 maanden en na 16 jaar en 9 maanden van kloosterleven,
en het in het jaar zelf van haar intrede in het klooster, ttz.
vóór het feest van
Pasen van het jaar 1216, (daar in die tijden het jaar begon met
Pasen) dat de overbrenging van de zustergemeenschap van Kerkom zou
plaats gehad hebben.
Overigens, een keure
van Florent, prelaat van de Abdij van Cornelimunster, gedateerd
1216, maar zonder aanduiding van de maand, toont eveneens aan dat
op die datum de Cisterciënserinnen van Kerkom reeds in La Ramée
waren gevestigd. Die keure getuigt dat een zekere Gerard van
Cumptich een gift heeft gedaan aan de zusters van La Ramée..sanctimonialibusde
Rameia..) van een tiende, die hij als leen had van deze abdij.
Over
geldkwesties
Na hun
vertrek uit Kerkom hadden onze zusters zeker gehoopt dat zij
verder zouden kunnen rekenen hebben op de inkomsten van het domein
van Velphoven, dat ze pas verlaten hadden.
Zij beschouwden zich, indien niet als eigenaressen, dan toch
minstens als eeuwigdurende vruchtgebruiksters.
Dit kan men afleiden uit hetgeen de geschiedschrijver van de H.Ida
schreef namelijk, dat zij bij het begin
van de oogst gedurende enkele dagen naar Kerkom
kwamen om de staat van de oogst op te nemen.
Maar zij hadden
buiten de waard gerekend van ridder Gosuin van Opvelp (of Velp).
Deze eiste de eigendom op van het domein, dat waarschijnlijk van zijn voorouders voortkwam.
Van de andere kant
moest de toestand van het
klooster 'La Ramée'
geregeld worden ten overstaan van de prelaat van Cornelimunster,
die op dit goed een cijns opeiste. :
Daar de partijen
niet tot een akkoord konden komen, legden zij hun geschil
voor aan de paus. Deze onderwierp het aan het oordeel van 3 leden
van het
kapittel van
O.L.V.
van Aken, namelijk,
deken Sibodon en 2 kanunniken, Frederic en Herbert. Deze brachten
in november 1225, met de toestemming van de belanghebbenden, hun
scheidsoordeel uit. Deze beslissing gaf het betwiste
goed terug aan de Heer van Opvelp.
Nochtans moest deze de abdis van La Ramée als zijn
onmiddellijke opperheer erkennen en haar als teken van leenplicht
dezelfde jaarlijkse cijns betalen als die zij van haar kant
betaalde aan de prelaat van Inde, nl. een Leuvense duit per bunder
(ca 1ha 30).
Deze schikking, die
aan de zusters van La Ramée slechts een platonische voldoening
schonk en zonder stoffelijk voordeel voor hen, schijnt nochtans
niet lang in voege te zijn gebleven, want in de oudste cijnsboeken van de prelaat van de Abdij van Inde, die dateren uit de tweede helft
van de XVe eeuw,
staat het goed Velphoven niet meer op naam van de Abdis, maar op
naam van zijn ware eigenaar. Men moet dus veronderstellen dat de
leencijns rechtstreeks door deze laatste aan de ontvanger van de
prelaat werd betaald zonder tussenkomst van de Abdis.
Wat er ook van zij, het betwiste eigendom ging over in de handen
van
de Heer van Velp en het is zo goed als zeker dat de naam
'Velphoven' (=Hof
van Velp) en die we voor de eerste keer in de 14e eeuw tegenkomen,
zijn
oorsprong heeft bij deze machtige familie.
Zo de zusters van La Ramée de inkomsten verloren van dit groot
domein, toch behielden zij er de tienden van waaraan de prelaat
van Inde, de grote, tiendenheffer van
het dorp, ten hunne
voordele in 1212 had verzaakt.
Deze tienden, weliswaar, werden
hen. betwist in de
14e eeuw door ridder Godfried
van Spadebeke, die toen eigenaar was van Velphoven, maar de keure
van 20 juli 1352 heeft ons de uitslag bewaard van een onderzoek,
gedaan op bevel van de schepenen van Kerkom en stelt vast dat,
volgens mensenheugenis de zusters van La Ramée altijd op dat goed
de graantienden hadden geïnd en ook die van de wol der schapen en
lammeren die men er kweekte.
Het schijnt nochtans niet dat het klooster die laatste tiende is
blijven ontvangen, maar, zoals blijkt uit een inkomstenlijst,
ontving het klooster nog in 1787 de grote tiende of graantiende op
10 bunders die waarschijnlijk het bebouwde deel van het goed
uitmaakte en die tiende, onder beheer gesteld, bracht 20 florijnen
op.
De pastoor van Kerkom, van zijn kant, die van het begin van de 16e
eeuw in zijn parochie niet alleen een derde der tiende opeiste
maar ook de kleine tienden ontving op de afhankelijkheid van
Velphoven geen enkele bijdrage van dit soort. Slechts ieder jaar,
tot het einde van de 18e eeuw, ontving hij van de Abdij La
Ramée, door tussenkomst van de huurder van de hoeve, een rente van
2 muiden of 60 liter rogge voor het opdragen van een jaargetijde.
Een lijst van inkomsten van
de pastoor in 1739 zegt uitdrukkelijk dat
het voor de goederen van Velphoven is, dat die bijdragen nog
altijd betaald werden door het klooster, die deze sedert 5 eeuwen
niet meer bezat. Waarschijnlijk werd die bijdrage geïnd op de
tiende die de zuster toekwam. ( Deze tiende was alles wat aan het
klooster La Ramée overbleef van het grote domein dat het
verloor in 1225.
Maar weldra zou de vergoeding komen. Het was de familie van de
ridders van Kerkehem die ze hen schonk.
Een keure van mei 1261
leert ons waarin de vergoeding bestond, waarvan
de toekenning waarschijnlijk ouder is dan die datum,
vermits het document waarvan sprake, op aanvraag van de Abdis van
La Ramée, slechts als voorwerp heeft, de goederen op te sommen die
het klooster te Kerkom en omliggende bezit.
Die keure is van ridder
Jean de Kerkehem. Ze bevestigt eerst dat het
klooster, met als last een jaarlijkse cijns van 1 duit te betalen,
een huis of hoeve bezit bij de kerk, waarvan de grond voor een
helft aan de
steller
der keure behoort door erfenisrecht en dat deze het
recht behoudt het naar believen af te breken.
Het gaat hier
waarschijnlijk, geloven we, niet zo zeer om het Hof
van Kerkhem, wieg van de gelijknamige familie, omdat in de 15e
eeuw we zien dat
een afstammeling van hetzelfde geslacht een stuk goed afstaat
aan Jean De Witte van Leuven, maar minstens om een 'bijgebouw' of
iets dergelijks van deze eigendom, gelegen dicht bij de kerk.
Inderdaad, in de cijnsboeken van de prelaat van Cornelimunster van
1521 en van 1632
zien we dat de Abdij van La Ramée voorkomt tussen de
eigenaars van terreinen, die gelegen zijn op het (klein) stuk
veld, 'Boschveld', dat aanleunt bij het Hof van Kerkhem.
Daarna verliezen we
het spoor van dit perceel, waarop de woning(?) stond waarvan
sprake is in het charter en die praktisch zeker sinds
eeuwen afgebroken is.
In vroeger vernoemd charter staat ook dat buiten deze woning nog
tot het klooster behoren 3 bunders weiden, waarvan een deel
gelegen is in Vissenaken, aan de grens met Kerkom, en 14 bunders
bebouwbare gronden waarvan er 6,5 onderworpen zijn aan een stelsel
van huurcontract waarbij de pachter enerzijds de helft van de
oogst van 4 bunders en anderzijds een derde van de resterende 2,5
bunders afstaat.
Deze 17 bunders gronden werden in volledige eigendom afgestaan aan
het klooster. Men vindt deze gronden, 5 eeuwen later, praktisch
volledig terug in een lijst van de goederen van 'la Ramée',
opgesteld in 1787. Deze relevé vermeldt onder Vissenaken 1,5
bunders weiland en, Kerkom en Butsel, 14 bunders en 105 kleine
roeden van landerijen en weiland: al deze goederen waren in huur
bij Henri Wera van Butsel en diens vader voor een bedrag van 210
florijnen.
Dit wijst er duidelijk op dat de regeling, in 1261 getroffen
aangaande een
gedeelte van
deze gronden, niet meer gerespecteerd was.
Deze goederen, in totaal
een vijf tiental verschillende percelen, lagen verspreid in de
velden, genaamd 'Meezenakker' en 'Schouboschveld', die deels
toebehoren aan de parochie van Kerkom, deels aan die van Butsel.
Hetzelfde charter van 1261 vermeldt naast deze onroerende goederen
nog op het actief van de kloosterlingen de tiendebelasting op de
allodiale (= niet-leenroerige) goederen die een zekere Arnould de
Kerkhem bezat te Kumtich, evenals een rente van 10 duiten, te
betalen door de pachters van deze goederen.
Bovendien, engageerde Jean de Kerkhem zich, aan het klooster over
te maken, een
rente van 3 'sétiers' ( 1 sétier
=
156 l.), rogge,
maar, daar tegenover moest het klooster hem een jaarlijkse
grondcijns van 15 duiten betalen.
Tenslotte vermeldt het charter een cijns,die de geestelijken
zullen moeten betalen, door enkele terreinen die hen toevertrouwd
waren,
aan een inwoner van Breisem en aan de Abt van Sint-Truiden,
en daarnaast een rente van 40 duiten, die ze elk jaar zullen
moeten betalen aan de prelaat van Cornelimunster. Alle goederen,
waarvan zij de erkende eigenaars waren, stonden immers
ingeschreven in de cijns-, en feodale boeken van de prelaat.
Hierbij moet evenwel opgemerkt worden dat het klooster van 'la
Ramée' in de 16e en 17e eeuw slechts voor een cijns
van 18,5 stuivers ingeschreven is in de boeken, als hypotheek
enkel en alleen op een stuk grond.
Waarschijnlijk zullen de kloosterlingen de rest van de rente, die
het charter van 1261 hun had opgelegd, terug aangekocht hebben.
De inhoud van het charter, dat we even doorgelicht hebben, doet
ons geloven dat alle vermelde royaliteiten uitgaan, niet van de
schrijver zelf van het document, maar van Arnould de Kerkhem,
waarschijnlijk een broer van Jean.
Onder deze royalty’s komt inderdaad de tiendenheffing voor van de
goederen, die voornoemde Arnould bezat te Kumtich.
We denken dat deze laatste aan de religieuzen, buiten deze
tiendenheffing, zal afgestaan of nagelaten hebben het geheel van
de goederen, die hij bezat te Kerkom en, als Jean de helft van de
eigendom van het terrein waarop de woning stond, die afgestaan
werd aan het klooster, voor zich houdt en indien hij op eigen
houtje de betaling eist van een jaarlijkse cijns, wordt het klaar
dat dit goed onverdeeld was tussen hemzelf en Arnould.
Dertig jaren later, nl. op 28 maart 1291, verscheen een nieuw
charter. De auteur ervan was een andere ridder, Arnould de Kerkhem,
waarschijnlijk een zoon van Jean.
Dit charter zou zekere beschikkingen van het voorgaand charter
ofwel veranderen ofwel vervolledigen.
CHARTER VAN 28 MAART 1291.
Universis presentes litteras inspecturis, WALTERUS DE HAM et WALTERUS
DE BUNCKERNE scabini Thenenses, salutem cum noticia veritatis.
Notum facimus quod coram nobis ad testificandum vocatis constitutus
Dominus ARNOLDUS DE KERKHEM miles recognovit quod universa bona
que abbatissa et conventus de Rameya, cysterciensis ordinis,
tenent iu villa de Kerkem et que desendunt de curia ipsius Arnoldi,
iidem abbatissa et conventus tenent et deinceps tenebunt pro
quinque denariis lovaniensibus liberi census an- nis singulis
persolvendis tempore qou in dicta curia sua census solvi consuevit,
et hoc absque institutione mansionarii.
Promisit quoque idem Arnoldus quod deinceps a dictis abbatissa et
conventu mansionarium ratione dictorum bonorum non exiget neque
petet.
Insuper recognovit dictus miles se debere predictis abatisse et
conventui dimidium modium siliginis in villa de Kerkem pagabilis
annis singulis here- ditarie persolvendis. Promisit quoque quod
dictam pensionem assignare ad certum fundum et ipsos investire in
dicto fundo coram suis mansionariis et in curia rite, ita quod
dictus fundus sufficiat ad valorem dicte pensionis, hoc tarnen
addito quod quandocumque idem miles in parrochia de Kerkem dictis
religiosis dictam pensionem ad alium fundum conpetentem et bene
valentem assignaverit, ita quod eis sufficiat, fundus suus erit a
predicte pensione exorneratus et liberatus, et dicti religiosi
alia assignatione dicte pensionis sibi sufficienter facta de
predicto fundo sibi coram mansiona- riis militis assignato Beu
assignando manus deponent et ipsum fundum qui- turn clamabunt. In
quorum rerum testimonium sigilla nostra duximus appo- nenda. Actum
et datum anno domini m;cc nonogesimo, feria tertia post
Annunciacione Domini (28 maart 1291).
Arnould herkent de rente van een halve mud (vat) of van 3 sétiers
( = 3 X 156 l.) koren die
hij het klooster moet op grond van het charter van 1261 en belooft
een hypotheek te nemen op een van zijn eigendommen naar eigen
keuze.
Anderzijds, de rente van 15 duiten, die het vorig charter oplegde
aan de gemeenschap om betaald te worden aan de familie van Kerkhem,
wordt gereduceerd tot 5 stuivers.
De religieuzen van 'la Ramée' hebben vreedzaam genoten tot de
opheffing van hun gemeenschap in 1796 van de gronden en weilanden
waarvan het charter hen als eigenaars “erkende", en van enkele
andere goederen die ze later verwierven. Zo kochten ze o.a. in de
17e eeuw van de priorij van St-Martinus te Leuven een weide die
gelegen was in de 'Hardenbeemden', met kadastrale legger SECTIE B
nr 30.
Hun goederen werden in beslag genomen door de Franse regering.
Het betrof 16 percelen met een totale oppervlakte van 15 bunders
en 50 kleine roeden (ttz. 19 hectaren 72 aren), inbegrepen een
perceel onder Kumtich, op de grens met Kerkom.
Zij werden verkocht als nationale goederen op 3 januari 1800 (13
nivêse van het jaar VIII) en in blok toegewezen aan Victor Boden,
aannemer van verschillende diensten ten behoeve van het Italiaans
leger, dit alles voor een spotprijs van 4050 Bef, hetzij 205 fr
per hectare, daar waar de experts van de administratie der
domeinen een prijs hadden vooropgesteld, reeds onder hun reële
waarde van 11040
ponden.
Wat
overblijft na 7 eeuwen: spookverhalen.
Een
pauze van haast 7 eeuwen - longue oevi spatium- heeft bij de
inwoners van Kerkom niet de herinnering kunnen wegvagen aan het
bestaan, nochtans lang geleden, van een klooster van
kloosterlingen in een bijgebouw van de hoeve van Velphoven.
Wat voor velen er toe heeft bijgedragen om de Cisterciënserinnen
in gedachten te bewaren, is het feit dat de ruïnes
van het klooster, zoals o.m. door GRAMYAE,en andere schrijvers na
hem werd bevestigd, gedurende lange tijd zichtbaar gebleven zijn.
Mede dank zij de verbeelding hebben deze ruines aanleiding gegeven
tot de meest fantastische verhalen, zoals dat vaak voorkomt bij
ruines van oude kastelen.Legio waren de mensen die er stellig in
geloofden dat de zusters van vroeger van tijd tot tijd terug
kwamen ronddwalen als zielen, die bezorgd waren om hun vroegere
verblijfplaats.
Dikwijls, zo beweerde men, zag men er met de schrik in het hart,
in de duisternis van de nacht witte spoken ronddwalen tussen de
bomen of in de onmiddellijke omgeving. Nu nauwelijks honderd jaren
geleden, zo zegt men verder, zouden landbouwers het niet gewaagd
hebben om na het vallen van de duisternis gebruik te maken van het
wegeltje dat liep van de hoeve van Velphoven naar Lubbeek, dat op
korte afstand van het gewezen klooster liep.
De oversten
van het klooster
Uit de
geschiedschrijving hebben
we
de oversten (Mères
supérieures) niet kunnen achterhalen, die aan het hoofd gestaan
hebben van deze gemeenschap gedurende de korte periode van 8 tot
J5 jaren, dat zij bij ons waren.
De eerst gekende abdis van 'la Ramée', zij die de Abdij
leidde in 1232, was Béatrice. Wij weten niet of zij het abdijkruis
naar Kerkom heeft gebracht.
Alvorens te stoppen
met onze Cisterciënserinnen, willen we nog enkele: bio- en
bibliografische details vermelden over de Gelukzalige Ida van
Nijvel. :
Men mag deze Ida, echter, niet verwarren met twee andere
Cisterciënserinnen ;
met dezelfde naam, die evenals Ida van Nijvel in een waas
van heiligheid ~
zijn gestorven: de Gelukzalige Ida van Zoutleeuw die op 29 oktober
ca 1260
overleed in de Abdij van 'la Ramée', en de Gelukzalige Ida
van Leuven,
overleden op 13 april 1300 in het klooster van Roosendael,
onder Wavre-Sainte-Catherine.
Al wat men weet over het leven van de
Gelukzalige Ida van Nijvel zit in 2
handschriften, geschreven in het Latijn en op perkament, die zich
bevinden in de Koninklijke Bibliotheek van Brussel en
waarvan het ene slechts de tekstuele reproductie is van het
andere. De onbekende schrijver van deze bibliografie heeft geleefd
in dezelfde eeuw t
als de Gelukzalige Ida van Nijvel.
Het
oudste van deze manuscripten is opgesteld in een schrijfwijze van
de XIIIe eeuw. Het draagt als titel: 'Vitavenerabilis Idae
sanctimonialis de Rameya' en omvat de 58 eerste bladzijden van de
Codex die in de Koninklijke Bibliotheek de nummers
8895-8896 draagt,terwijl de rest van het
manuscript gewijd is aan de Gelukzalige Ida van Zoutleeuw. "
Deze Codex hoorde destijds toe aan de Abdij van 'la Ramée',
waar deze twee religieuzen geleefd hadden: van daar uit werd de
Codex overgebracht naar
de
bibliotheek van de paters Bollandisten.
Het andere handschrift dateert van het begin
van de 14e eeuwen draagt; als titel: 'Vita ancillae Christi
sanctimonialis de Rameia". Het beslaagt de bladen 146 tot 178 van
een Codex van 239 bladen.
Deze 2de Codex behoorde
eerst toe van de Abdij van Terlanen bij Brussel en werd dan
overgebracht naar de bibliotheek van de Bollandisten om
uiteindelijk terecht te komen in de Koninklijke Bibliotheek van
België.
Deze biografie, waarvan er dus 2 kopieën bestaan, is ingedeeld in
34 hoofdstukken. De schrijver weidt vooraf uit over de deugden van
de Gelukzalige Ida van Nijvel, over haar ijver voor de bekering
van de zondaars, over haar liefdadigheid, over haar vurige liefde
voor de H.Eucharistie, over de verrukkingen en de visioenen
waarmee zij was begunstigd en over haar heilige dood.
Aan het slot van de 34 hoofdstukken, die handelen over de
biografie van de Gelukzalige Ida, bevindt zich een paragraaf
waarin gewag wordt gemaakt van een tiental wonderen, die na haar
dood geschiedden en toegewezen werden aan haar voorspraak.
Het godsdienstige leven van de Gelukzalige Ida heeft zich
praktisch integraal afgespeeld in het klooster van 'la Ramée', de
parochie van Kerkom heeft slechts haar beginperiode meegemaakt.
Kerkom moet haar wel terug gezien hebben,daar zij er vaak terug
kwam, samen met de andere zusters, nl. tijdens de oogsttijd. Zij
verbleef dan een week of zo in Kerkom en logeerde ongetwijfeld in
de gebouwen waarin eens de gemeenschap gevestigd was, dus dichtbij
de hoeve van Velphoven.Zij profiteerde telkens van de gelegenheid
om zieken te bezoeken en te verzorgen.
In hoofdstuk 11 haalt haar geschiedschrijver het volgende verhaal
aan.
Tijdens een van haar verblijven in Kerkom leed zij sterk onder het
feit dat zij de H.Communie niet kon ontvangen telkens als zij het
wenste. Op een zekere dag, echter, was zij buiten zichzelf van
vreugde omdat ze de H.Communie wél had kunnen ontvangen uit de
handen van een priester.
Deze had in het bijzijn van de H.lda de sacramenten der stervenden
toegediend aan een doodzieke vrouw; Daar deze de hostie niet kon
inslikken, die de priester haar gaf, was hij verplicht de hostie
terug uit de mond van de zieke halen. De Gelukzalige Ida smeekte
de priester dan om de gunst zelf de hostie te mogen ontvangen.
De voornoemde biografie werd gedrukt in de 17de eeuw door de
zorgen
van een Spaanse religieus, pater Chrysostome Henriquez, van
Huerta, dokter in de
theologie en algemeen geschiedschrijver van de Orde van Cîteaux.
Dit werk van 474 bladzijden verscheen in 1630 bij de boekhandelaar
J.Cnobbaert in Antwerpen en droeg als titel: 'Quinque prudentes
Virgines sive B.Beatricis de Nazareth, B.Aleydis (Alice) de
Scharenbecka (Schaerneek), B.ldae de Nivellis, B.ldae de Lovanio,
B.
Idae de Lewis(Léau), ordinis Cisterciensis, praeclara gesta, ex antiquis
M.S. eruta'.
Het leven van de
Gelukzalige Ida van Nijvel, dat in het boek de bladzijden van 199
tot 297 beslaat, is slechts een tekstuele weergave van de
manuscripten van de Koninklijke Bibliotheek.
Nochtans heeft Henriquez een zeker aantal, min of meer
belangrijke, passages van de biografie vergeten te vermelden.
Onder deze vergeten passages zouden de voornaamste ervan, nl. deze
die de paters Bollandisten het belangrijkst achtten, -een vijftien
tal in totaal- achteraf vermelden in 1889 op de bladzijden 222-226
van hun: 'Catalogus Codicum hagiographicorum Bibliothecae regiae
Bruxellensis, Pars I. Codices latini membranei.T.II.(Bruxelles-Polleunis).
De
geleerde,dr. Jean Vermeulen of Molanus, die in 1585 overleed,
maakt melding van de Gelukzalige Ida in zijn beroemde Belgische
hagiographische Calender 'Natales Sanctorum Belgii', gedateerd van
11 december.
In de korte nota, die hij aan haar wijdt, handelt hij over de
manier waarop men die tijd aan de Abdij van 'la Ramée' de
herinnering aan de Gelukzalige Ida vereerde.
De relikwieën van Ida van Nijvel waren opgesloten in een kast en
werden bewaard in een zijkapel van de kerk van het klooster. Haar
schedel, gewikkeld in een zijden doek, werd ter gelegenheid van de
feestdagen geplaatst op het altaar van het koor van de zusters.
Als dezen de litanie van alle heiligen zongen, voegden zij er de
naam van de H.Ida aan toe: zij kwam steeds na de H. Agnès.
De verjaardag van haar dood was voor hen een hoogdag. Men
versierde de
kerk: alle zusters ontvingen de H.Communie en onthielden zich van
slaafse
werken, terwijl een priester de Gelukzalige prees en gedurende
verscheidene dagen voor las uit het leven van de H.Ida.
Waarschijnlijk is het klooster van 'la Ramée' de Gelukzalige Ida
van
Nijvel blijven eren en dit tot de gewelddadige opheffing van het
klooster door de Fransen op 22 oktober 1796.
Wat is
er tijdens die woelige en noodlottige periode
geworden van de relikwieën van de Gelukzalige Ida, zij die zo
vurig vereerd werd?
Niemand weet het. In ieder geval, men heeft ze nooit
teruggevonden, noch
in de geboortestad van de Gelukzalige, noch in de parochie van
Jauchelette waartoe het klooster van 'la Ramée' behoort.
Het enige souvenir, dat van haar zou kunnen bestaan in deze
parochie, is een kleine fontein, die zich bevindt in de oude
tuinen van de Abdij en die de naam draagt van 'fontaine Ida'.
Men kan zich terecht afvragen waarom noch de parochie van
Jauchelette,
waar de Gelukzalige Ida van Nijvel het tweede gedeelte van haar
leven heeft doorgebracht, noch de parochie van Kerkom, die getuige
is geweest van het begin van haar godsdienstig leven en tenslotte
noch de stad Nijvel, die
de H.Ida gekend heeft als kind, het zich later niet méér ter harte
hebben genomen om, weliswaar mits de toestemming van de diocesane
overheid, de cultus van de Gelukzalige Ida van Nijvel te doen
herleven.
P.S.
-
Ter
elfder ure vernemen we dat eerlang een pijpleiding zal gelegd
worden tussen Zeebrugge en Duitsland.
Langs deze leiding zal aardgas, afkomstig van Noord Afrika,
overgebracht
worden naar onze
oosterburen.
Welnu, zij zal door
Kerkom lopen, meer bepaald op de plaats waar in de XIIIe eeuw het
klooster van Cisterciënserinnen gevestigd was.
Dit
wordt dan voer voor onze kring.
BibIiografie.:
-
Monographie de la Paroisse de Kerkom :Edoard MARTENS
-
Géographie et Histoire des Commune Belges
arrondissement de Louvain II /Wauters Winkler Prins
-
BibI.: Monographie de la Paroisse de Kerkom:Edouard Martens
|
